Pijn aan je handen en voeten tijdens chemotherapie kan twee verschillende oorzaken hebben: hand-voetsyndroom of chemotherapie-gerelateerde neuropathie. Beide zijn bekende bijwerkingen van bepaalde chemotherapeutische middelen en kunnen flink wat invloed hebben op je dagelijks leven. In dit artikel lees je wat er precies gebeurt, welke klachten daarbij kunnen horen en wanneer het verstandig is om contact op te nemen met je behandelteam.
Wat gebeurt er in de handen en voeten tijdens chemotherapie?
Tijdens chemotherapie kunnen bepaalde medicijnen de kleine bloedvaatjes in je handen en voeten beschadigen of de zenuwen aantasten. Dit leidt tot klachten zoals roodheid, pijn, tintelingen of gevoelloosheid. Je handen en voeten zijn gevoelig voor deze bijwerkingen omdat de bloedvaten en zenuwen daar dicht onder de huid liggen en blootstaan aan druk en wrijving.
Bij hand-voetsyndroom lekken kleine hoeveelheden chemotherapeutisch middel uit de bloedvaatjes in het weefsel van je handpalmen en voetzolen. Dit veroorzaakt een ontstekingsreactie. De huid reageert hierop met roodheid, zwelling en pijn, en kan later gaan schilferen of blaren vormen. Hand-voetsyndroom treedt op bij bepaalde chemotherapeutische middelen, zoals capecitabine en fluorouracil (5-FU).
Er bestaat ook een verwante maar andere reactie: de hand-voet huidreactie (ook wel HFSR genoemd). Deze kan optreden bij bepaalde doelgerichte therapieën, zoals VEGFR-remmers en multikinase-remmers. De klachten lijken op die van hand-voetsyndroom, maar het onderliggende proces en de behandeling kunnen verschillen. Hand-voetsyndroom en hand-voet huidreactie zijn dus niet hetzelfde: ze ontstaan door verschillende soorten behandelingen en vragen soms om een andere aanpak. Zie je de term hand-voet huidreactie in je behandelinformatie staan, bespreek dan met je oncoloog of verpleegkundig specialist wat dit voor jou betekent.
Bij neuropathie raken de zenuwen zelf beschadigd. Dit geeft andere klachten, zoals tintelingen, een doof gevoel of een branderig gevoel in de vingers en tenen. Soms worden hand-voetsyndroom en neuropathie door elkaar gebruikt, maar het gaat om twee verschillende processen.
Welke chemotherapeutische middelen veroorzaken het vaakst pijn in handen en voeten?
Niet alle chemotherapeutische middelen veroorzaken pijn aan handen en voeten. Hand-voetsyndroom treedt het vaakst op bij middelen zoals capecitabine en fluorouracil (5-FU). Neuropathie komt vaker voor bij middelen zoals taxanen (bijvoorbeeld paclitaxel en docetaxel) en platinabevattende middelen zoals oxaliplatine.
Welke bijwerking je kunt krijgen, hangt af van het specifieke middel dat je krijgt, de dosering en hoe lang de behandeling duurt. Niet iedereen die deze middelen krijgt, ontwikkelt ook klachten. Sommige mensen zijn gevoeliger dan anderen. Als je wilt weten welke bijwerkingen bij jouw behandeling kunnen horen, is het verstandig dit te bespreken met je oncoloog of verpleegkundig specialist.
Wat is het verschil tussen hand-voetsyndroom en chemotherapie-neuropathie?
Het belangrijkste verschil is waar de klachten vandaan komen. Bij hand-voetsyndroom gaat het om een reactie van de huid: de huid van je handpalmen en voetzolen raakt ontstoken. Bij neuropathie gaat het om schade aan de zenuwen, waardoor je een veranderd gevoel ervaart in je vingers en tenen.
Klachten die kunnen passen bij hand-voetsyndroom
- Roodheid en warmte in de handpalmen of voetzolen
- Pijn of gevoeligheid bij aanraking of druk
- Zwelling of strakheid van de huid
- Schilfering, blaren of kloven in de huid
Klachten die kunnen passen bij chemotherapie-neuropathie
- Tintelingen of een doof gevoel in vingers of tenen
- Een brandend of stekend gevoel
- Moeite met fijne motoriek, zoals knopen of schrijven
- Verminderd gevoel voor warmte, kou of pijn
Beide aandoeningen kunnen tegelijk voorkomen. Merk je klachten die lijken op een van deze beschrijvingen? Je hoeft zelf niet te bepalen wat er precies aan de hand is of hoe ernstig de klachten zijn. Bespreek ze met je oncoloog of verpleegkundig specialist, zodat zij samen met jou kunnen bekijken wat er speelt en wat er voor jou mogelijk is.
Hoe ernstig kunnen pijn en andere klachten aan handen en voeten worden?
De ernst van de klachten verschilt sterk per persoon en per middel. Bij sommige mensen blijven de klachten mild: lichte roodheid of een licht tintelend gevoel. Bij anderen kunnen de klachten zo ernstig worden dat lopen, staan of het vasthouden van voorwerpen pijnlijk is.
Behandelaars beoordelen de ernst van klachten aan de hand van een indeling in graden. Dit is iets dat je oncoloog of verpleegkundig specialist doet — je hoeft dat zelf niet in te schatten. Wat wel belangrijk is: meld nieuwe, aanhoudende of toenemende klachten tijdig, ook als ze in het begin mild lijken. Vroeg signaleren helpt je behandelteam om snel te kunnen handelen.
Sommige mensen zijn terughoudend om klachten te melden, omdat ze bang zijn dat dit gevolgen heeft voor hun behandeling. Dat is begrijpelijk. Toch is het juist belangrijk om klachten te bespreken. Als de klachten ernstig worden, kan de oncoloog beoordelen of een aanpassing van de dosering, een tijdelijke onderbreking van de behandeling of soms een alternatief geneesmiddel een optie is. Welke keuze het beste past, hangt af van jouw situatie en wordt altijd door de oncoloog gemaakt, in overleg met jou. Pas nooit zelf je medicatie aan en stop er niet mee zonder overleg met je behandelteam.
Wat helpt tegen pijnlijke handen en voeten tijdens chemotherapie?
Er zijn verschillende manieren om klachten aan handen en voeten tijdens chemotherapie te verlichten. Wat het beste helpt, hangt af van de aard van je klachten en je persoonlijke situatie. Bespreek altijd met je behandelteam welke aanpak voor jou geschikt is.
Algemene aandachtspunten die vaak worden aangeraden bij hand-voetsyndroom:
- Houd de huid goed gehydrateerd met een vette, geurloze crème of zalf, meerdere keren per dag
- Vermijd druk en wrijving op de handen en voeten: draag comfortabele, goed passende schoenen en vermijd strak zittende handschoenen
- Bescherm de huid tegen warmte, zoals warm water bij het douchen of afwassen
- Vermijd activiteiten die extra druk op de voetzolen zetten, zoals intensief sporten of lang staan
Bij neuropathie zijn andere adviezen van toepassing, bijvoorbeeld rond veiligheid in huis, omdat je gevoel in handen of voeten verminderd kan zijn. Vraag je oncoloog of verpleegkundig specialist om begeleiding die aansluit bij jouw situatie. Meer informatie over klachten en zelfzorg vind je ook op https://www.handvoetsyndroom.nl/.
Verdwijnen de klachten aan handen en voeten na de chemotherapie?
Bij de meeste mensen nemen de klachten van hand-voetsyndroom geleidelijk af nadat de chemotherapie is gestopt of de dosering is aangepast. De huid heeft tijd nodig om te herstellen. Bij neuropathie verloopt het herstel soms trager en kunnen klachten in sommige gevallen langer aanhouden.
Hoe snel en volledig de klachten verdwijnen, verschilt per persoon en per middel. Sommige mensen merken na verloop van tijd verbetering. Bij anderen kunnen tintelingen of gevoelsveranderingen langer aanhouden, ook na het stoppen van de behandeling.
Heb je na het afronden van de chemotherapie nog steeds last van pijn, tintelingen of andere klachten aan handen of voeten? Bespreek dit dan met je oncoloog of verpleegkundig specialist. Aanhoudende klachten verdienen aandacht, ook als de behandeling al voorbij is.
Heb je vragen over klachten aan je handen of voeten tijdens of na de chemotherapie? Noteer je klachten en leg ze voor aan je behandelteam. Zij kennen jouw situatie het beste en kunnen je gericht begeleiden.
