Hand-voetsyndroom begint bijna altijd aan de handpalmen en de voetzolen, de plekken waar de huid het meest wordt belast. De eerste klachten zijn vaak een tintelend of brandend gevoel, gevolgd door roodheid en gevoeligheid. Dit kan al binnen enkele weken na de start van chemotherapie optreden. In dit artikel lees je welke klachten je kunt verwachten, welke geneesmiddelen dit risico verhogen en wanneer je je behandelteam inschakelt.
Welke lichaamsdelen worden als eerste aangetast bij hand-voetsyndroom?
Bij hand-voetsyndroom worden de handpalmen en voetzolen als eerste aangetast. Dit zijn de gebieden waar de huid voortdurend wordt blootgesteld aan druk en wrijving, waardoor de bijwerking zich daar het sterkst manifesteert. In sommige gevallen kunnen ook de vingertoppen en de bal van de voet vroeg in het proces gevoelig worden.
De reden dat juist deze plekken kwetsbaar zijn, heeft te maken met de manier waarop bepaalde chemotherapeutische middelen de huidcellen beïnvloeden. De cellen in de handpalmen en voetzolen delen snel en zijn daardoor gevoeliger voor de werking van deze middelen. Druk en warmte kunnen de klachten op die plekken versterken.
Klachten aan de rug van de hand of de wreef van de voet passen minder typisch bij hand-voetsyndroom. Merk je veranderingen op andere plekken op, dan is het nuttig om dat te bespreken met je oncoloog of verpleegkundig specialist, zodat zij kunnen beoordelen wat er aan de hand is.
Hoe ziet de huid eruit in de beginfase van hand-voetsyndroom?
In de beginfase van hand-voetsyndroom ziet de huid er rood en licht gezwollen uit, vergelijkbaar met een beginnende zonnebrand. De huid kan ook wat strakker aanvoelen dan normaal. Dit zijn vroege signalen die kunnen passen bij deze bijwerking van chemotherapie.
Na verloop van tijd kan de huid droger worden en licht gaan schilferen. Bij sommige mensen ontstaan er ook kleine vochtblaasjes of verdikkingen op de drukplekken. De huid kan er gevoeliger uitzien dan normaal, zelfs als er nog geen pijn is.
Belangrijk om te weten: de ernst en het uiterlijk van de huidveranderingen kunnen per persoon sterk verschillen. Niet iedereen doorloopt dezelfde stadia. Zie je veranderingen aan de huid van je handen of voeten, dan is het verstandig om die te laten beoordelen door je behandelteam. Zij kunnen bepalen of het om hand-voetsyndroom gaat en wat de beste stap is.
Wat zijn de vroegste klachten die mensen met hand-voetsyndroom ervaren?
De vroegste klachten die mensen beschrijven zijn een tintelend, warm of brandend gevoel in de handpalmen of voetzolen. Soms voelt de huid gevoeliger aan dan normaal, alsof ze licht ontstoken is. Deze eerste signalen worden niet altijd meteen herkend als bijwerking van chemotherapie.
Andere vroege klachten kunnen zijn:
- een gevoel van warmte of spanning in de handen of voeten
- lichte roodheid, vooral op de drukplekken
- gevoeligheid bij aanraken of bij lopen
- een droog of strak gevoel van de huid
Deze klachten zijn niet altijd pijnlijk in het begin. Juist omdat ze relatief mild kunnen starten, worden ze soms niet meteen gemeld. Toch is het nuttig om ook vroege signalen te bespreken met je oncoloog of verpleegkundig specialist. Vroeg ingrijpen kan voorkomen dat de klachten ernstiger worden.
Welke chemokuren verhogen het risico op hand-voetsyndroom?
Hand-voetsyndroom, ook wel palmaire-plantaire erythrodysesthesie genoemd, kan optreden bij bepaalde chemotherapeutische middelen. De bekendste zijn capecitabine en fluorouracil (5-FU). Deze middelen worden onder andere ingezet bij de behandeling van borstkanker, darmkanker en maagkanker.
Het is nuttig om te weten dat hand-voetsyndroom iets anders is dan de hand-voethuidreactie (HFSR). HFSR is een bijwerking die kan optreden bij bepaalde doelgerichte therapieën, zoals VEGFR-remmers en multikinase-TKI’s. Beide aandoeningen geven klachten aan handen en voeten, maar de oorzaak, het uiterlijk en de aanpak kunnen verschillen.
Weet je niet zeker welk middel jij krijgt of welke bijwerkingen daarbij horen? Je oncoloog of verpleegkundig specialist kan je precies vertellen welke risico’s bij jouw behandeling passen en waar je op moet letten.
Hoe snel na de start van chemo kunnen de eerste klachten optreden?
De eerste klachten van hand-voetsyndroom kunnen al binnen enkele weken na de start van chemotherapie optreden. Bij sommige mensen verschijnen de eerste signalen al na twee tot drie weken, bij anderen duurt het langer voordat de huid reageert. Het tijdstip verschilt per persoon en per middel.
Het patroon hangt mede samen met hoe de chemotherapie wordt toegediend. Bij continue toediening, zoals bij een infuuspomp met fluorouracil, kunnen klachten eerder optreden dan bij een behandeling met losse kuren met tussenpauzes. Bij capecitabine, dat in tabletvorm wordt ingenomen, ontwikkelen klachten zich vaak in de eerste behandelcycli.
Omdat het moment van optreden niet goed te voorspellen is, is het verstandig om je handen en voeten goed in de gaten te houden vanaf de start van je behandeling. Merk je iets op, ook al lijkt het klein, meld het dan tijdig aan je behandelteam.
Wanneer moet je bij klachten contact opnemen met je behandelteam?
Neem contact op met je oncoloog of verpleegkundig specialist zodra je nieuwe of veranderende klachten aan je handen of voeten opmerkt. Je hoeft niet te wachten tot de klachten ernstig zijn. Juist vroeg melden geeft je behandelteam de meeste mogelijkheden om te helpen.
Klachten die je altijd moet melden zijn onder andere:
- roodheid, zwelling of warmte aan handpalmen of voetzolen
- pijn of branderig gevoel dat dagelijkse activiteiten bemoeilijkt
- blaren, wonden of open plekken op de huid
- klachten die toenemen tussen twee behandelingen in
Veel mensen aarzelen om klachten te melden omdat ze bang zijn dat de behandeling dan moet worden aangepast of gestopt. Dat is begrijpelijk. Toch is het juist nuttig om eerlijk te zijn over wat je ervaart. Je behandelteam kan beoordelen welke mogelijkheden er zijn. De oncoloog kan bijvoorbeeld de dosering aanpassen, de behandeling tijdelijk pauzeren of in overleg een alternatief geneesmiddel overwegen. Welke keuze het beste past, hangt af van jouw situatie en wordt altijd door de oncoloog gemaakt. Pas nooit zelf je medicatie aan en stop er niet mee zonder overleg.
Wil je meer lezen over hand-voetsyndroom en wat je kunt verwachten? Op https://www.handvoetsyndroom.nl/ vind je betrouwbare informatie voor patiënten en naasten.
