Rode, gevoelige handen tijdens chemotherapie kunnen een bijwerking zijn die bekendstaat als hand-voetsyndroom (HVS), ook wel palmar-plantair erytrodysesthesie (PPE) genoemd. Bij dit syndroom raken de handen en soms ook de voeten ontstoken door de invloed van bepaalde chemotherapeutische middelen op de huidcellen. Er bestaat ook een verwante, maar andere reactie die optreedt bij bepaalde doelgerichte therapieën: de hand-voet huidreactie (HFSR). Hieronder lees je wat er achter deze klachten zit, welke middelen er vaker mee samenhangen en wat je kunt doen als je er last van hebt.

Wat veroorzaakt rode en pijnlijke handen bij chemotherapie?

Rode en pijnlijke handen bij chemotherapie ontstaan doordat bepaalde chemotherapeutische middelen via de kleine bloedvaatjes in de huid lekken, vooral op plekken met veel druk en wrijving, zoals de handpalmen en voetzolen. De huidcellen raken daardoor beschadigd en ontstoken. Dit kan leiden tot roodheid, warmte, zwelling en soms pijn.

De medische naam voor dit verschijnsel is palmar-plantair erytrodysesthesie, maar het wordt ook wel hand-voetsyndroom of PPE genoemd. “Palmar” verwijst naar de handpalm, “plantair” naar de voetzool. De klachten beginnen vaak eerst aan de handen, soms ook aan de voeten.

Waarom juist op die plekken? De huid van de handpalmen en voetzolen is dikker en wordt dagelijks blootgesteld aan druk, warmte en wrijving. Dat maakt deze gebieden gevoeliger voor de effecten van chemotherapeutische middelen die via het bloed door het lichaam worden vervoerd. Kleine hoeveelheden van het middel kunnen door de wand van de kleine bloedvaatjes sijpelen en de omliggende huidcellen aantasten.

Als je merkt dat je handen roder worden, warmer aanvoelen of gevoeliger zijn dan normaal tijdens je behandeling, kunnen deze klachten passen bij hand-voetsyndroom. Het is niet aan jou om zelf te bepalen hoe ernstig de klachten zijn of wat ze precies betekenen. Bespreek dit altijd met je oncoloog of verpleegkundig specialist, ook als de klachten mild lijken.

Welke middelen hangen samen met hand- en voetklachten?

Niet alle chemotherapeutische middelen veroorzaken hand- en voetklachten, en niet alle hand- en voetklachten zijn hetzelfde. Het is belangrijk onderscheid te maken tussen twee verschillende reacties: het hand-voetsyndroom (HVS) en de hand-voet huidreactie (HFSR).

Hand-voetsyndroom kan optreden bij bepaalde chemotherapeutische middelen, zoals capecitabine en fluorouracil (5-FU). Capecitabine wordt onder andere gebruikt bij borstkanker en darmkanker. Fluorouracil wordt soms via een infuus gegeven en heeft een vergelijkbaar effect op de huid.

Hand-voet huidreactie is een andere reactie die kan optreden bij bepaalde doelgerichte therapieën, zoals VEGFR- en multikinase-remmers (ook wel TKI’s genoemd), waaronder sorafenib en sunitinib. Deze middelen worden bij sommige vormen van nier- en leverkanker ingezet. Hoewel de klachten aan handen en voeten oppervlakkig op HVS kunnen lijken, verschillen het beeld en de onderliggende oorzaak. Jouw oncoloog of verpleegkundig specialist kan uitleggen welke reactie bij jouw behandeling van toepassing kan zijn.

Of je klachten krijgt en hoe die eruitzien, hangt af van meerdere factoren: het type middel, de dosering, hoe lang de behandeling duurt en je persoonlijke gevoeligheid. Sommige mensen krijgen nauwelijks last, terwijl anderen al vroeg in de behandeling merkbare klachten ontwikkelen. Vraag je behandelteam of jouw behandeling een verhoogde kans op hand- en voetklachten geeft, zodat je weet waar je op moet letten.

Hoe ernstig kunnen de klachten aan handen en voeten worden?

De ernst van hand-voetsyndroom verschilt sterk per persoon. Klachten kunnen variëren van lichte roodheid en gevoeligheid tot pijnlijke blaren, schilfering en wonden die het dagelijks leven beïnvloeden. Je hoeft zelf geen ernstgraad te bepalen — dat doet je behandelteam aan de hand van wat je beschrijft en wat zij waarnemen tijdens een gesprek of controle.

Milde klachten: wat kun je verwachten?

In een vroeg of mild stadium merk je misschien dat je handpalmen iets roder zijn dan normaal, warmer aanvoelen of wat gevoeliger zijn bij aanraking. De huid kan droog worden of licht schilferen. Deze klachten zijn vervelend, maar beïnvloeden het dagelijks functioneren meestal niet sterk.

Ernstigere klachten: wanneer wordt het zwaarder?

Als de klachten toenemen, kunnen de handen pijnlijker worden, kan de huid barsten of kunnen er blaren ontstaan. In ernstigere gevallen kan het moeilijk zijn om alledaagse handelingen uit te voeren, zoals typen, koken of lopen. De huid kan ook gaan zwellen of een branderig gevoel geven.

Meld nieuwe, aanhoudende of toenemende klachten aan je handen of voeten altijd tijdig aan je oncoloog of verpleegkundig specialist, ook als je niet zeker weet of het om hand-voetsyndroom gaat. Sommige mensen aarzelen om klachten te melden omdat ze bang zijn dat dit gevolgen heeft voor hun behandeling. Toch is het belangrijk dit toch te doen: jouw oncoloog en verpleegkundig specialist kunnen samen met jou bekijken wat nodig is. Een aanpassing van de dosering, een tijdelijke onderbreking van de behandeling of een ander middel zijn mogelijkheden die de oncoloog kan overwegen op basis van jouw situatie. Pas zelf nooit je medicatie aan of stop er niet mee zonder overleg met je behandelteam.

Wat helpt tegen rode en gevoelige handen tijdens chemotherapie?

Er zijn verschillende maatregelen die kunnen helpen om klachten aan handen en voeten te verlichten of te beperken. Het gaat daarbij om het beschermen van de huid, het voorkomen van extra irritatie en het goed hydrateren van de huid. Wat precies bij jou past, bespreek je het beste met je oncoloog of verpleegkundig specialist.

Veelgenoemde aandachtspunten zijn:

• Houd de huid goed gehydrateerd door regelmatig een zachte, geurloze vochtinbrengende crème aan te brengen op handen en voeten.
• Vermijd druk en wrijving op de handpalmen en voetzolen. Draag comfortabele schoenen en vermijd strak zittende handschoenen.
• Bescherm je handen bij huishoudelijk werk door zachte handschoenen te dragen, maar let op dat deze niet te strak zitten of warmte vasthouden.
• Vermijd warmte, zoals heet water, saunabezoek of intensieve inspanning die de doorbloeding sterk verhoogt, want warmte kan klachten verergeren.
• Draag zachte sokken en goed passend schoeisel om drukplekken op de voeten te voorkomen.

Gebruik niet zelfstandig crèmes of andere middelen zonder dit eerst te bespreken met je behandelteam. Sommige producten kunnen de huid juist irriteren of niet geschikt zijn tijdens jouw behandeling. Je oncoloog of verpleegkundig specialist kan je gericht advies geven.

Gaan rode handen na chemotherapie vanzelf over?

In de meeste gevallen nemen de klachten van hand-voetsyndroom af nadat de behandeling is gestopt of de dosering is aangepast. De huid heeft tijd nodig om te herstellen, en bij veel mensen nemen de klachten geleidelijk af na het afronden van de behandeling.

Hoe het herstel verloopt, verschilt per persoon en hangt onder andere af van hoe ernstig de klachten waren en welk middel werd gebruikt. Sommige mensen merken vrij snel verbetering, bij anderen duurt het langer voordat de huid volledig hersteld is. In sommige gevallen kunnen bepaalde veranderingen in de huid langer aanhouden.

Heb je na het stoppen van de behandeling nog steeds last van rode, pijnlijke of veranderde huid op je handen of voeten? Bespreek dit dan met je oncoloog of verpleegkundig specialist. Het is nuttig om bij te houden hoe de klachten zich ontwikkelen, zodat je dit goed kunt omschrijven tijdens een volgend gesprek.

Meer algemene informatie over dit onderwerp vind je op https://www.handvoetsyndroom.nl/. Onthoud dat jouw behandelteam jouw situatie het beste kent en de aangewezen gesprekspartner is voor vragen over jouw klachten.